Granice widzialności – jak głęboko potrafimy dziś zajrzeć w otchłań niskiej jasności

W astronomii „zajrzeć głębiej” znaczy przede wszystkim wykryć słabsze światło, a nie tylko zobaczyć obiekt położony dalej. Dzięki długim obserwacjom i łączeniu wielu zdjęć teleskopy rejestrują galaktyki niewidoczne dla ludzkiego oka. Część z nich oglądamy takimi, jakimi były miliardy lat temu. Nie ma jednak jednej granicy widzialności: zależy ona od instrumentu, długości fali, czasu obserwacji oraz jasności samego obiektu i tła, na którym próbujemy go dostrzecć.

Co naprawdę oznacza „głębokie” zdjęcie nieba?

Zwykłe zdjęcie pokazuje przede wszystkim obiekty na tyle jasne, by ich światło dało się zarejestrować podczas pojedynczej ekspozycji. Gdy teleskop obserwuje ten sam fragment nieba dłużej, do detektora dociera więcej światła od słabych źródeł. Astronomowie mogą też połączyć serię ujęć. Wtedy sygnał, który na jednym zdjęciu ginął w szumie, staje się możliwy do odróżnienia od przypadkowych zakłóceń.

To nie oznacza, że wystarczy wydłużać ekspozycję bez końca. Rejestrowanie słabych obiektów utrudniają między innymi jasność tła, właściwości detektora i sposób opracowania danych. Ważne jest również to, czy światło obiektu skupia się w małym punkcie, czy rozkłada na większej powierzchni. Rozległa galaktyka może mieć znaczną jasność całkowitą, a mimo to być trudna do zauważenia, jeśli jej blask jest bardzo rozproszony.

Dlatego „niska jasność” nie opisuje jednej sytuacji. Słaby punkt światła, odległa galaktyka i pobliski, lecz rozmyty obiekt stawiają obserwatorom różne wymagania. Głębokość obrazu mówi o możliwościach konkretnej obserwacji, a nie o uniwersalnym końcu tego, co można zobaczyć we Wszechświecie.

Hubble Ultra Deep Field: tysiące galaktyk w skrawku nieba

Jednym z najbardziej znanych przykładów głębokiej obserwacji jest Hubble Ultra Deep Field. Na niewielkim fragmencie nieba teleskop Hubble’a zarejestrował około 10 tys. galaktyk. Obraz powstał z 800 ekspozycji, których łączny czas naświetlania wyniósł 11,3 dnia. To właśnie długie zbieranie światła pozwoliło ujawnić obiekty, które na krótszym zdjęciu pozostałyby niewidoczne.

Wśród galaktyk dostrzeżonych w tym polu są takie, które istniały, gdy Wszechświat miał około 800 mln lat. Ich światło potrzebowało około 13 mld lat, by do nas dotrzeć. Nie widzimy więc tych galaktyk w ich obecnym stanie: rejestrujemy obraz z epoki, w której wyemitowały obserwowane promieniowanie.

Skala słabości wykrywanych źródeł jest trudna do wyobrażenia. W centralnej części pola, analizowanej także na obrazach obejmujących podczerwień, zidentyfikowano galaktyki o jasności porównywanej z zaledwie jedną dziesięciomiliardową tego, co może dostrzec ludzkie oko. Takie zestawienie pokazuje możliwości instrumentu i metod obróbki danych, choć samo porównanie z widzeniem człowieka nie jest prostą miarą widoczności każdego obiektu na niebie.

Dlaczego głębiej nie zawsze znaczy dalej?

Odległość często idzie w parze ze słabym blaskiem, ale nie są to pojęcia tożsame. Obiekt położony daleko może być wyjątkowo jasny, a bliższy — trudny do wykrycia. Liczy się też rodzaj promieniowania, które dociera do teleskopu. Instrument czuły w jednym zakresie fal może zobaczyć źródło, którego nie pokaże równie wyraźnie obraz wykonany w innym zakresie.

W przypadku bardzo odległych galaktyk znaczenie ma ponadto rozszerzanie się Wszechświata. W czasie długiej podróży światła jego fale ulegają rozciągnięciu. Promieniowanie wysłane w krótszych falach może więc docierać do nas jako światło z zakresu podczerwieni. Z tego powodu obserwacje w świetle widzialnym i podczerwieni uzupełniają się, zamiast wyznaczać tę samą granicę widzialności.

Głębokie pole jest przy tym czymś więcej niż katalogiem słabych punktów. W jednym obrazie znajdują się galaktyki z różnych okresów historii kosmosu. Światło z bliższych obiektów wędrowało krócej, a z dalszych — dłużej. Astronomowie otrzymują w ten sposób próbkę, która pomaga badać, jak galaktyki zmieniały się w czasie.

Hubble i Euclid: głęboki wycinek czy szeroki atlas?

Hubble Ultra Deep Field pokazuje, ile można uzyskać, obserwując przez długi czas bardzo mały obszar. Misja Euclid obrazuje inne, równie ważne podejście: badanie ogromnych połaci nieba oraz wielokrotne powracanie do wybranych pól głębokich. Nie należy więc oceniać tych przedsięwzięć wyłącznie przez porównanie liczby galaktyk na zdjęciach. Różnią się zasięgiem obserwowanego obszaru i celem przeglądu.

Według danych przedstawionych dla pierwszego tygodnia obserwacji trzech przyszłych pól głębokich Euclid zarejestrował 26 mln galaktyk. Najdalsze z nich opisano jako położone w odległości do około 10,5 mld lat świetlnych. Był to dopiero wczesny etap: te same obszary mają być obserwowane ponownie, aby można było wykrywać coraz słabsze źródła.

Planowany atlas misji ma objąć około 14 tys. stopni kwadratowych, czyli mniej więcej jedną trzecią nieba. W ciągu sześciu lat Euclid ma zebrać obrazy ponad 1,5 mld galaktyk. Jego trzy pola głębokie zaplanowano tak, aby sięgały około dwóch wielkości gwiazdowych, zwanych też magnitudo, głębiej niż szeroki przegląd nieba. Ta różnica dotyczy progu wykrywania słabszych obiektów w ramach tej samej misji — nie oznacza, że każde źródło w polu głębokim będzie dalsze od źródeł widocznych w przeglądzie szerokim.

Co ogranicza widoczność nieba z Ziemi?

Granica dostrzegalności wygląda inaczej, gdy patrzysz w niebo bez aparatury. Światło miejskich lamp rozjaśnia tło, na którym słabe gwiazdy mają się wyróżnić. Podobny efekt może wywołać jasny Księżyc. Znaczenie mają też zachmurzenie, przejrzystość atmosfery i czas potrzebny oczom na przystosowanie się do ciemności.

Ciemne niebo nad obserwatorem i głębokość obrazu kosmicznego to różne rzeczy. Wyjazd poza miasto pomaga w obserwacjach gołym okiem lub własnym sprzętem, ale nie jest warunkiem tego, by teleskop kosmiczny zarejestrował odległe galaktyki. Z drugiej strony nawet pod bardzo ciemnym niebem ludzkie oko nie zastąpi detektora, który może zbierać światło i łączyć dane z kolejnych ekspozycji.

Jeśli chcesz samodzielnie sprawdzić, jak warunki zmieniają to, co widać, warto zacząć od prostych działań:

  • Wybierz miejsce oddalone od bezpośrednich lamp i daj oczom czas na przyzwyczajenie się do ciemności.
  • Sprawdź zachmurzenie, fazę Księżyca i położenie obszaru nieba, który zamierzasz obserwować.
  • Przy słabym obiekcie spróbuj patrzeć nieco obok niego — widzenie peryferyjne może ułatwić jego dostrzeżenie.
  • Fotografując niebo, rozważ serię ekspozycji, które później połączysz, zamiast polegać wyłącznie na jednym długim ujęciu.

Domowa fotografia i obserwacje wielkimi teleskopami różnią się możliwościami, lecz łączy je podstawowa zasada: słaby sygnał trzeba zebrać i oddzielić od tła. To, jak daleko w przeszłość uda się dzięki temu zajrzeć, zależy już od właściwości obserwowanego światła oraz narzędzia, które je rejestruje.

Przeczytaj również: