Zdrowie mamy i malucha – rola szczepień w ciąży

Zarys głównych punktów

zasada działania szczepień w ciąży: transfer przeciwciał przez łożysko,
główne szczepionki rekomendowane: grypa, dTap (krztusiec), COVID‑19, RSV,
dane liczbowo‑statystyczne: skuteczność i bezpieczeństwo potwierdzone metaanalizami i badaniami populacyjnymi,
terminy i optymalne okno podania szczepionek oraz przeciwwskazania — szczepionki żywe,.

Jak szczepienia w ciąży chronią mamę i malucha

Szczepienia w ciąży podnoszą poziom przeciwciał u matki, które przechodzą przez łożysko w II i III trymestrze i zabezpieczają noworodka w pierwszych miesiącach życia.
Transfer immunoglobulin typu IgG przez łożysko nabiera dynamiki po 28. tygodniu ciąży, dlatego większość zaleceń klinicznych preferuje szczepienia w drugim i trzecim trymestrze, gdy celem jest maksymalny transfer przeciwciał do płodu. Szczepionki inaktywowane stymulują układ odpornościowy matki bez ryzyka zakażenia szczepionkowego; dzięki temu noworodek otrzymuje bierną odporność w pierwszych tygodniach życia, kiedy sam jeszcze nie może otrzymać większości szczepień ochronnych.

Korzyść jest podwójna: ochrona matki przed ciężką chorobą i jednoczesna ochrona dziecka przed zakażeniami, które u niemowląt mogą przebiegać ciężko. W przypadku infekcji oddechowych (głównie grypy i RSV) oraz krztuśca, skutki u niemowląt mogą obejmować hospitalizację, konieczność wsparcia oddechowego, a w skrajnych przypadkach — zgon. Dlatego interwencje prewencyjne w ciąży mają wymiar zarówno medyczny, jak i zdrowia publicznego.

Liczby: skuteczność i bezpieczeństwo

Grypa

Metaanalizy i przeglądy systematyczne, w tym przegląd Cochrane i analizy cytowane przez polskie towarzystwa, wykazały istotne korzyści zdrowotne po podaniu inaktywowanej szczepionki przeciw grypie (IIV) kobietom w ciąży. Szczepienie zmniejsza ryzyko grypy potwierdzonej laboratoryjnie u ciężarnych o około 50% (RR ≈ 0,5) i u niemowląt <6 miesięcy o około 49% (RR ≈ 0,51). Ponadto obserwowano redukcję odsetka noworodków z niską masą urodzeniową o około 15%.

Duże badanie populacyjne obejmujące 29 000 zaszczepionych ciężarnych i 144 597 nieszczepionych nie wykazało zwiększonego ryzyka poronienia, nadciśnienia ciążowego, cukrzycy ciężarnych ani wcześniactwa po szczepieniu przeciw grypie. W skali populacyjnej to oznacza, że benefity przewyższają ryzyko — szczególnie w grupach zwiększonego ryzyka powikłań grypy (np. choroby sercowo‑naczyniowe, otyłość, cukrzyca).

dTap (krztusiec)

Krztusiec u noworodków często przebiega ciężko i może wymagać intensywnej opieki; noworodki nie mogą być szczepione przeciw krztuścowi przed ukończeniem kilku tygodni życia, dlatego ochrona bierna od matki jest kluczowa. Szczepienie dTap w każdej ciąży zapewnia wysokie miano przeciwciał u noworodka już po porodzie i znacząco zmniejsza ryzyko ciężkiego przebiegu krztuśca u niemowlęcia. Zalecane okno podania to zwykle 27.–34. tydzień ciąży; część źródeł dopuszcza także cały III trymestr, zwłaszcza przy ryzyku wcześniejszego porodu.

COVID‑19 i RSV

Szczepienia przeciw COVID‑19 u ciężarnych zmniejszają ryzyko ciężkiego przebiegu choroby, hospitalizacji i powikłań u matki. Dodatkowo przeciwciała przekazywane przez łożysko pomagają ochronić noworodka w pierwszych miesiącach życia. W wielu krajach, w tym w rekomendacjach polskich towarzystw, podkreśla się korzyść płynącą z aktualizacji szczepień przeciw COVID‑19 u kobiet planujących ciążę lub będących w ciąży.

W odniesieniu do RSV, dostępne dane z badań klinicznych i rekomendacji wskazują, że podanie szczepionki przeciw RSV między 32. a 36. tygodniem ciąży zmniejsza ryzyko ciężkiej infekcji RSV wymagającej hospitalizacji u noworodka. Podanie w tym oknie czasowym maksymalizuje transfer przeciwciał i daje najlepszą ochronę w pierwszych miesiącach życia.

Co i kiedy można, a czego nie można szczepić w ciąży

Szczepionki inaktywowane można podawać w ciąży; szczepionki żywe są przeciwwskazane. Ta zasada jest prostym punktem odniesienia dla klinicystów i pacjentek: szczepionki zawierające nieaktywne składniki (białka, fragmenty wirusa, mRNA, wektory nie replikujące się) są dopuszczalne, natomiast szczepionki żywe, które zawierają osłabione, replikujące się drobnoustroje, nie są zalecane ze względu na teoretyczne ryzyko dla płodu.

można: inaktywowane szczepionki typu grypa, dTap, COVID‑19, RSV, oraz w specyficznych sytuacjach WZW B,
nie zaleca się: szczepionek żywych (MMR, ospa wietrzna) — podawać co najmniej 4 tygodnie przed planowaną ciążą,
optymalne terminy: dTap 27.–34. tydzień, RSV 32.–36. tydzień, grypa jak najwcześniej w sezonie (ochrona 6–12 miesięcy).

Co mówią polskie rekomendacje

Polskie towarzystwa naukowe (PTGiP, PTHW, PTMR) oraz Główny Inspektor Sanitarny wyraźnie rekomendują szczepienia w ciąży jako bezpieczne i skuteczne interwencje profilaktyczne. Dokumenty te podkreślają, że ciąża sama w sobie nie jest przeciwwskazaniem do szczepień inaktywowanych, a większość szczepień można wykonać w każdym trymestrze w zależności od wskazań klinicznych. Preferencja dla II–III trymestru dotyczy głównie chęci maksymalizacji transferu przeciwciał do płodu, co przekłada się na najlepszą ochronę noworodka.

Rekomendacja brzmi: szczepić kobiety ciężarne bez przeciwwskazań oraz zachęcać bliskich do uzupełnienia szczepień, by ograniczyć ryzyko przeniesienia patogenów na noworodka.

Ryzyko i bezpieczeństwo: co mówią badania

Wieloośrodkowe i populacyjne analizy nie wykazały zwiększonego ryzyka powikłań ciążowych po podaniu inaktywowanych szczepionek. Oto najważniejsze ustalenia z literatury, które wspierają bezpieczeństwo praktyki szczepień w ciąży:
– badanie obejmujące 29 000 zaszczepionych vs 144 597 nieszczepionych nie wykazało związku szczepienia z wyższym odsetkiem poronień, nadciśnienia ciążowego, cukrzycy ciężarnych czy wcześniactwa,
– metaanaliza wskazuje na redukcję hospitalizacji niemowląt z powodu grypy oraz spadek częstości niektórych niekorzystnych zdarzeń okołoporodowych,
– niektóre analizy sugerują mniejsze ryzyko martwych urodzeń po szczepieniu przeciw grypie (RR 0,73; 95% CI 0,55–0,96), co jest istotnym sygnałem korzyści zdrowotnych.

W praktyce oznacza to, że bezpieczeństwo matki i płodu po szczepieniach inaktywowanych jest potwierdzone na poziomie populacyjnym, a korzyści (mniej ciężkich zakażeń, mniej hospitalizacji) przeważają nad udokumentowanymi ryzykami.

Praktyczne wskazówki dla kobiet w ciąży i ich bliskich

przy pierwszej wizycie ciążowej poprosić o przegląd szczepień i badanie odporności na różyczkę, ospę wietrzną, WZW B,
zaznaczyć w kalendarzu okno 27.–34. tygodnia ciąży na szczepienie dTap,
w sezonie grypowym zaszczepić się jak najwcześniej, ale szczepienie ma sens także w jego trakcie,
rodzina i osoby bliskie powinny rozważyć szczepienia przeciw grypie i krztuścowi, by chronić noworodka przed przeniesieniem infekcji.

Dane, które warto mieć przy sobie przed wizytą

lista dotychczasowych szczepień i dat ich wykonania,
wyniki badań serologicznych, jeśli były wykonane (np. odporność na różyczkę),
termin porodu i aktualny tydzień ciąży,
informacja o chorobach przewlekłych i przyjmowanych lekach.

Jak rozmawiać z pacjentką: proste komunikaty

„Szczepienie w ciąży chroni Ciebie i dziecko jednocześnie.” To krótkie zdanie trafia do większości pacjentek i ułatwia podjęcie decyzji. W rozmowie warto wyjaśnić:
– szczepionki inaktywowane nie zawierają żywych patogenów i są bezpieczne w ciąży,
– dTap w ciąży daje ochronę noworodkowi przed krztuścem już po porodzie, co jest kluczowe przy pierwszych tygodniach życia,
– aktualizacja szczepień przeciw COVID‑19 zmniejsza ryzyko ciężkiego przebiegu choroby u matki i przekłada się na ochronę dziecka.

Źródła informacji zalecane dla pacjentek i lekarzy to dokumenty PTGiP, PTHW, PTMR, komunikaty Głównego Inspektora Sanitarnego oraz wytyczne WHO i CDC — wszystkie zawierają dane empiryczne i praktyczne wytyczne dotyczące terminów oraz bezpieczeństwa szczepień w ciąży.