Schizofrenia – geneza, objawy, leczenie

Mdos3tm9h7M5xNLR46SFUh6RYiT992.jpg
Dodano: 17:49 19 sierpnia 2008
Aktualizowano: 13:26 2 lipca 2012
Źródło:

W chorobie tej dochodzi do zaburzenia jaźni (ja). Termin schizofrenia został po raz pierwszy sformułowany przez szwajcarskiego psychiatrę Bleulera w 1913 roku, który bardzo dokładnie tę chorobę opisał. Oczywiście wiadomo, że choroba ma starszy rodowód, choć brak jednoznacznych danych na ten temat. Choroba ta dotyczy ok. 1% populacji, tak kobiet, jak i mężczyzn.

Objawy choroby

Osoba chora na schizofrenię postrzega rzeczywistość w sposób upośledzony. Często u osoby chorej mamy do czynienia z występowaniem zaburzeń współtowarzyszących, takich jak depresja lub zaburzenia lękowe. Chory ma zaburzone poczucie własnej tożsamości. Chory często używa dziwacznych słów, ma odmienną strukturę językową, może być zagubiony, w rozmowie przeskakiwać z tematu na temat, może nie rozumieć innych. Chorzy na schizofrenię charakteryzują się chwiejnością emocjonalną, mogą odczuwać nienaturalne pobudzenie lub obniżenie nastroju. Mogą się śmiać w smutnych sytuacjach lub np. złościć bez powodu. Jeśli wierzą, że ktoś chce ich otruć, mogą nawet przestać jeść. Często może to prowadzić do niebezpiecznych sytuacji, np. do samookaleczenia.

Omamy – chorzy słyszą, widzą, a nawet czują poprzez dotyk rzeczy, których faktycznie nie ma. Głosy, które słyszą, często im grożą, potępiają ich lub też im rozkazują, co dodatkowo przyczynia się do cierpienia chorego. Mogą to być też szumy, piski, pojedyncze dźwięki.

Urojenia – chorzy mają dziwne przekonania i osądy, wydaje im się, że są kimś innym niż w rzeczywistości, ale także że są prześladowani czy śledzeni; są to fałszywe poglądy mocno podtrzymywane przez chorego. Charakterystyczne są urojenia oddziaływania (zewnętrzny wpływ na chorego) i ksobne (dopatrywanie się związku między neutralnymi wydarzeniami a osobą chorego). Wszystkie urojenia są ze sobą słabo powiązane logicznie.

Inne objawy, które mogą towarzyszyć chorobie to abulia – zmniejszenie aktywności, anhedonia – mniejsza aktywność emocjonalna, objawy katatoniczne – zaburzenia ruchu i napędu. Mogą ponadto wystąpić zaburzenia mowy i myślenia, złudzenia czyli odbieranie rzeczy inaczej niż są w rzeczywistości. Zazwyczaj wymienione objawy łączą się niestety z dużą dysfunkcją społeczną i zawodową chorego. W dalszym etapie choroby, osoba wycofuje się z życia społecznego, ma problemy w nawiązaniu kontaktów. Osoby chore tracą kontakt z rzeczywistością, a jednocześnie bardzo często nie zdają sobie sprawy z faktu, iż są chorzy.

Początki choroby

Najczęściej początek choroby ma miejsce u osób wkraczających w dorosłość, między 15 a 30 rokiem życia. Choroba przed 15 rokiem życia pojawia się bardzo rzadko, natomiast aż ok. 15% zachorowań pojawia się po 45 roku życia. Tylko wywiad lekarski i uważna obserwacja pacjenta mogą określić, czy faktycznie jest on chory na schizofrenię. W rzeczywistości często predyspozycje do wystąpienia choroby można zaobserwować już w dzieciństwie lub okresie dojrzewania. Do wczesnych sygnałów ostrzegawczych należą m.in.: niechęć do spędzania czasu z rówieśnikami, utrata pamięci, zaburzenia percepcji, trudności ze skupieniem uwagi, depresja, agresja, zaburzenia snu, lęk, drżenie rąk, brak apetytu, urojenia, ekscentryczność, nadmierna wrażliwość, nieufność. Czasem pierwsze objawy są podobne do objawów nerwicy. Wszystkie te objawy jednak trudno powiązać od razu z chorobą schizofreniczną, gdyż mogą one być też przejawem np. okresu dojrzewania, wpływu środowiska, itd. Choroba może narastać szybko, bo nawet w przeciągu kilkunastu dni, jak też rozwijać się powoli – nawet miesiącami. Jednak zanim rodzina rozpozna chorobę i podejmie się odpowiednie leczenie, średnio mija okres 2 lat. Często zdarza się, że to otoczenie jako pierwsze dostrzega sygnały choroby, natomiast osoba chora nie potrafi sobie tego uświadomić ani dostrzec.

Przyczyny schizofrenii

Niestety, duże znaczenie dla pojawienia się choroby u danej osoby mają czynniki genetyczne. Nie determinują jednak wystąpienia choroby. Przeprowadzone badania pokazują, jakie jest prawdopodobieństwo wystąpienia choroby wśród rodziny osoby chorej:

• dla dziecka chorego rodzica – 13%
• dla dziecka chorych obojga rodziców – 46%
• dla rodzeństwa – 6%
• dla ciotki, wuja – 2%
• dla bliźniaka – od 17 do 30%.

Wpływ na wystąpienie choroby mogą mieć też wczesne warunki środowiskowe oraz procesy socjologiczne. Do rozwoju choroby może też dojść w wyniku błędu powstałego w trakcie rozwoju ośrodkowego układu nerwowego. Zaburzenie w rozwoju mózgu może być wrodzone lub być wynikiem infekcji w czasie ciąży czy też zapalenia opon mózgowo – rdzeniowych. Przyczyny społeczne sprzyjające wystąpieniu choroby mają charakter przeżyć emocjonalnych, związanych z negatywnymi wydarzeniami życiowymi, np. śmierć bliskiej osoby, rozwód, itp.
Występowanie choroby nie ma związku z rozwojem cywilizacyjnym, a zapadalność na tę chorobę jest podobna na całym świecie.

Fazy schizofrenii

• faza psychotyczna (tzw. objawy pozytywne) – występują stany psychotyczne, omamy, złudzenia i zaburzenia myślenia, zachowania i bezsenność;
• faza stabilizacji (tzw. objawy negatywne) – następuje wycofanie objawów lub ich utrzymanie, ale w mniej wyraźnej formie, chory wycofuje się z życia, nie przejawia inicjatywy, procesy myślenia ulegają spowolnieniu; ta faza jest zazwyczaj trwalsza, często trudniejsza do leczenia.

Przebieg choroby

Jest różny, w zależności od pacjenta. Niektórzy chorują naprawdę sporadycznie i funkcjonują w miarę normalnie. U innych choroba jest bardziej przewlekła
i okresowo bardziej się nasila. Zaobserwowano, że najbardziej burzliwe jest pierwsze 5 lat choroby. Później przebieg choroby jest na ogół łagodniejszy.

Leczenie choroby

Osoba chora musi być poddana farmakoterapii i otrzymywać środki przeciwpsychotyczne, które hamują tzw. aktywność dopaminergiczną. Ważne w leczeniu są również tzw. neuroleptyki (np. risperidon, olanzapina). Neuroleptyki podaje się przez 1-2 lata trwania choroby, przy nawrotach przez okres 3-5 lat, a czasami zachodzi potrzeba leczenia przewlekłego. Chociaż neuroleptyki nie zapobiegają nawrotom choroby, to poprawiają ogólny stan chorego.
Ponadto chory powinien zostać poddany psychoterapii oraz zawodowej i społecznej rehabilitacji. Psychoterapia nie może zastąpić leczenia farmakologicznego, ale ogólnie sprzyja wynikom leczenia i skraca czas jego trwania. Choć jest to choroba bardzo poważna, spojrzenie na nią jest już bardziej optymistyczne niż dawniej, co wiąże się ze skuteczniejszym leczeniem i lepszą obserwacją przebiegu choroby.
W okresie początkowym choroby bardzo ważna jest właściwa edukacja pacjenta i jego rodziny oraz pozytywny kontakt z lekarzem. Pomocy i porady potrzebuje również rodzina, która często nie wie, jak sobie poradzić z chorym. Bardzo ważne jest wczesne podjęcie leczenia i wczesne rozpoczęcie zażywania środków farmakologicznych. Bardzo trudno jest zmusić osobę chorą do leczenia, jeśli ona sama tego nie chce. Wśród najczęstszych przyczyn niepodejmowania leczenia wymienić należy: niechęć do kontaktu z lekarzem psychiatrą, obawa przed przyjmowaniem leków psychotropowych i leczeniem szpitalnym, cechy charakteru utrudniające akceptację choroby, trudne relacje z rodziną. Osobę chorą należy delikatnie namawiać do wizyty u specjalisty i szczerze z nią o samej chorobie rozmawiać. Jeżeli delikatne namowy rodziny nie odnoszą rezultatów, wówczas mamy do czynienia już z trudniejszą dla wszystkich sytuacją, kiedy to wzmaga się napięcie i nacisk na chorego. W takich momentach często dochodzi do konfliktów w rodzinie, spowodowanych różną postawą jej członków w stosunku do choroby i leczenia.

Częste problemy z chorymi

Osoby chore na schizofrenię nie są powszechnie akceptowane w społeczeństwie, stąd bardzo często dotykają je różne problemy społeczne, tj. bezdomność, bezrobocie, niedostatek. Osoby chore przeciętnie żyją ok.10-12 lat krócej niż osoby zdrowe. Aż 10% wynosi wskaźnik samobójstw wśród osób chorych, a duża część dokonuje samookaleczenia.

Należy pamiętać, że osoba chora nie traci w wyniku choroby prawa do samostanowienia o sobie, ani też żadnych innych praw. Chory powinien sam podjąć decyzję o szybkim podjęciu leczenia, ale też powinien mieć szansę zrozumienia, co się z nim dzieje.
Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego dopuszcza co prawda zmuszenie osoby chorej do podjęcia leczenia wbrew jej woli, ale takie sytuacje powinny być ostatecznością i występować naprawdę rzadko. Ustawa mówi wyraźnie, że przymusowej hospitalizacji można poddać osobę, której zachowanie wskazuje na to, że zagraża życiu własnemu lub życiu i zdrowiu innych osób. Nie musi dochodzić do rękoczynów i agresji, za takie sytuacje uznaje się również wypowiadanie przez chorego gróźb, wypowiadanych szczególnie agresywnie. Czasami niebezpieczeństwo może być wynikiem nie agresji, ale przeciwnie – bezradności chorego, np. u osób majaczących z zaburzoną świadomością (np. chora matka może pozostawić dzieci bez opieki, itp.) W opisanych przypadkach, kiedy to istnieje realne niebezpieczeństwo, należy zawiadomić policję lub pogotowie ratunkowe, które to służby powinny przewieźć chorą osobę do szpitala psychiatrycznego. Oczywiście, lekarz czy policjant musi stwierdzić, że istnieją przesłanki do hospitalizacji wbrew woli pacjenta. Czasami można poddać osobę chorą hospitalizacji, wbrew jej woli, mimo że nie jest ona niebezpieczna dla siebie ani dla osób trzecich. Dzieje się tak wówczas, gdy osoba jest bardzo chora, ale nie chce poddać się leczeniu – wówczas decyduje o tym sąd rodzinny, do którego najbliższa rodzina musi się zgłosić ze stosownym wnioskiem, do którego dołącza się opinię lekarza psychiatry. Ustawa mówi, że do szpitala można skierować osobę, której stan bez hospitalizacji ulegnie pogorszeniu lub która nie potrafi samodzielnie zaspokajać swoich potrzeb życiowych. Jeżeli osoba chora stwarza zagrożenie dla siebie lub innych, poddaje się ją hospitalizacji.

Rodzaje schizofrenii

Wyróżnia się kilka podtypów schizofrenii, jednakże podział ten nie jest ścisły, choroba może przechodzić u jednego chorego w różne podtypy.

1. Schizofrenia paranoidalna – urojenia u chorego są nadzwyczaj rozbudowane, podobnie nasilone są halucynacje – na ogół słuchowe. Wyłączywszy te objawy, chory na tę odmianę schizofrenii funkcjonuje względnie normalnie w społeczeństwie, a otępienie, zaburzenia myślenia czy dezorganizacja zachowania chorego występują stosunkowo rzadko. W Polsce przyjmuje się, że 65 % wszystkich zachorowań na schizofrenię, dotyczy właśnie tej odmiany choroby.

2. Schizofrenia zdezorganizowana – chory na tę odmianę schizofrenii na ogół zachowuje się absurdalnie, niespójnie, jest niezwykle wrażliwy na bodźce wewnętrzne, w przeciwieństwie do bodźców zewnętrznych, na które pozostaje niewrażliwy. Często chory nie dba o higienę osobistą. Choroba ta pojawia się na ogół między 15 a 25 rokiem życia, kiedy to chory zaczyna odczuwać pustkę, pogarsza się jego funkcjonowanie w społeczeństwie.

3. Katatonia – chory ma zaburzoną motorykę; na przemian jest albo w stanie ożywienia albo w stanie znieruchomienia i osłupienia. Charakteryzuje go negatywizm, czyli niechęć do wykonania jakichkolwiek poleceń. W Polsce ten typ schizofrenii dotyczy ok. 2-3% chorych.

4. Schizofrenia niezróżnicowana – do czynienia mamy z nią wówczas jeżeli ciężko jest określić jednoznacznie inną odmianę schizofrenii.

5. Schizofrenia rezydualna – charakteryzuje się długotrwałymi negatywnymi objawami, takimi jak: spowolnienie psychoruchowe, bierność, brak inicjatywy, zubożała ilość
i treść wypowiedzi, brak dbania o siebie, zanik zachowań społecznych. Omamy i urojenia występują rzadko. Ogólnie objawy choroby są stabilne, o niewielkim nasileniu. W Polsce dotyczy 18% chorych na schizofrenię.